“गणपती बाप्पा मोरया… मंगलमूर्ती मोरया!”
हा जयघोष कानावर पडला की महाराष्ट्राच्या प्रत्येक घराच्या अंगणात जणू उत्सवाचे चैतन्य उतरते. भाद्रपद शुद्ध चतुर्थीला होणारे गणेशाचे आगमन म्हणजे केवळ एका मूर्तीची प्रतिष्ठापना नसते; तो असतो घराघरांत आनंद घेऊन येणारा पाहुणा, वर्षभराच्या धावपळीत काही दिवस माणसांना पुन्हा एकत्र आणणारा एक भावनिक धागा आणि महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक जीवनाचा अविभाज्य भाग.
गणेश चतुर्थीपासून सुरू झालेला हा प्रवास अनंत चतुर्दशीच्या दिवशी विसर्जनापर्यंत पोहोचतो. दहा दिवसांचा हा काळ म्हणजे भक्ती, परंपरा, कला, संगीत, सामाजिक बांधिलकी आणि आठवणींचा सुंदर मिलाफ असतो. महाराष्ट्रात हा उत्सव धार्मिकतेसोबतच सामाजिक आणि सांस्कृतिक एकतेचे प्रतीक बनला आहे.
बाप्पाच्या आगमनाची ती पहाट…
गणेश चतुर्थीच्या आदल्या दिवसापासूनच घरात लगबग सुरू होते. अंगण स्वच्छ केले जाते, सजावट केली जाते, मखर उभारले जाते आणि आरास पूर्ण करण्यासाठी घरातील प्रत्येकाची धावपळ सुरू होते.
पूर्वीच्या काळात ही तयारी आणखी साधी असायची.
मातीचा गणपती, घरच्या हाताने केलेली सजावट, कागदी फुले, झेंडूच्या माळा आणि पणतीच्या प्रकाशात उजळलेले देवघर…
ना मोठमोठे स्पीकर, ना झगमगती विद्युत रोषणाई, ना सोशल मीडियावरील ‘गणपती आगमन’चे व्हिडिओ.
पण त्या साधेपणातही आनंद कमी नव्हता.
उलट, त्या आनंदात आपलेपणा अधिक होता.
गणपतीची मूर्ती घरी आणताना लहान मुले उत्साहाने पुढे असायची. घरातील ज्येष्ठ व्यक्ती शुभमुहूर्त पाहून स्थापना करायची. आरती सुरू झाली की शेजारच्या घरातूनही लोक यायचे.
आणि मग सुरू व्हायचा—
“सुखकर्ता दुःखहर्ता…”
या आरतीच्या स्वरांनी घरच नव्हे, तर संपूर्ण वाडा किंवा गल्ली भक्तिमय होऊन जायची.
घरातील बाप्पापासून सार्वजनिक बाप्पापर्यंत…
आज महाराष्ट्रातील सार्वजनिक गणेशोत्सवाची कल्पना इतकी सहज वाटते की त्यामागचा इतिहास आपण अनेकदा विसरतो.
ब्रिटिश राजवटीच्या काळात समाजात विविध स्तरांमध्ये विभागलेपण होते. अशा काळात लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळकांनी गणेशोत्सवाला सार्वजनिक स्वरूप देण्याचा प्रयत्न केला. 1893 पासून सार्वजनिक गणेशोत्सवाला व्यापक रूप मिळाले आणि त्यातून लोकांना एका सार्वजनिक व्यासपीठावर एकत्र आणण्याची संधी निर्माण झाली.
त्या काळातील गणेशोत्सव म्हणजे केवळ पूजा नव्हती.
तो संवादाचा मंच होता.
व्याख्याने होत होती. कीर्तने होत होती. नाटके, पोवाडे, संगीत आणि सामाजिक विषयांवरील कार्यक्रम होत होते.
एका अर्थाने गणपतीचा मंडप हा त्या काळातील समाजजागृतीचे केंद्र बनत होता.
आज आपण ज्या सार्वजनिक गणेशोत्सवाकडे उत्सव म्हणून पाहतो, त्याच्या मुळाशी लोकांना एकत्र आणण्याची आणि सामाजिक चेतना जागृत करण्याची ही ऐतिहासिक परंपरा आहे.
काळ बदलला… पण बाप्पा तोच राहिला
पूर्वी गावागावांत गणपतीच्या मंडपात कंदिल असायचे.
आज हजारो दिव्यांची रोषणाई असते.
पूर्वी ग्रामोफोन, भजन आणि लेझीम असायची.
आज डीजे, ढोल-ताशे आणि आधुनिक ध्वनिव्यवस्था आहे.
पूर्वी गणपतीच्या सजावटीसाठी घरातील वस्तू वापरल्या जायच्या.
आज मोठमोठे देखावे उभे राहतात.
पूर्वी मुलांना गणपतीच्या दिवसांची आतुरता असायची.
आज मुलांच्या हातात मोबाईल आहे.
पण या सर्व बदलांनंतरही एक गोष्ट बदललेली नाही—
बाप्पाबद्दलची भावना.
आजही गणपतीच्या आरतीच्या वेळी अनेकांच्या डोळ्यांत नकळत पाणी येते.
कारण हा उत्सव केवळ धार्मिक विधी नाही; तो आठवणींचा उत्सव आहे.
गौरी आगमन : घरातील आणखी एक मंगल पर्व
गणेशोत्सवाच्या काळात महाराष्ट्रातील अनेक घरांमध्ये गौरी आगमनालाही विशेष महत्त्व असते. गणपतीच्या आगमनानंतर घरात गौरीचे स्वागत होते. नातेवाईक, शेजारी आणि आप्तेष्टांची ये-जा वाढते. महिलांच्या सहभागामुळे घरातील उत्साह आणखी वाढतो.
काही घरांमध्ये तर या दिवसांची तयारी कित्येक दिवस आधीपासून सुरू असते.
घरातील जुन्या पिढीच्या हातची सजावट, पारंपरिक पदार्थ, पुरणपोळी, मोदक आणि नैवेद्य…
या सगळ्यांतून गणेशोत्सव फक्त देवपूजेचा राहत नाही; तो कुटुंबाच्या आठवणी जपणारा उत्सव बनतो.
गणपतीच्या दहा दिवसांत बदलणारे गाव
गणेशोत्सवाच्या दिवसांत एखादे छोटेसे गावसुद्धा जिवंत होते.
संध्याकाळ झाली की मंदिराजवळ, चौकात किंवा मंडपात गर्दी जमते.
कोणी आरतीला येते.
कोणी प्रसादासाठी.
कोणी सांस्कृतिक कार्यक्रम पाहण्यासाठी.
तर काही जण फक्त आपल्या जुन्या मित्रांना भेटण्यासाठी.
कित्येक वर्षांनी गावात आलेला माणूसही गणपतीच्या निमित्ताने सगळ्यांना भेटतो.
ज्यांच्याशी वर्षभर बोलणे होत नाही, तेही या दिवसांत एकमेकांच्या घरी जातात.
म्हणूनच गणेशोत्सवाला महाराष्ट्राच्या सामाजिक जीवनात एवढे मोठे स्थान मिळाले आहे.
आजचा गणेशोत्सव आणि पर्यावरणाची जाणीव
काळ बदलला तसे गणेशोत्सवाचे स्वरूपही बदलले. मोठ्या मूर्ती, सजावट आणि ध्वनिव्यवस्था वाढली; त्याचबरोबर पर्यावरणाच्या प्रश्नांची जाणीवही वाढली.
पूर्वी शाडू मातीच्या मूर्ती आणि नैसर्गिक रंगांचा वापर करण्याची परंपरा होती. आता पुन्हा पर्यावरणपूरक गणेशोत्सवाकडे वळण्याचे प्रयत्न होत आहेत. शाडू मातीच्या मूर्ती, नैसर्गिक रंग, लहान मूर्ती, कृत्रिम तलाव आणि निर्माल्य संकलन यांसारख्या उपक्रमांना महत्त्व मिळत आहे.
कारण बाप्पाची भक्ती करताना निसर्गाचे नुकसान होऊ नये, हाही बाप्पाचाच संदेश मानायला हवा.
आणि मग येतो तो दिवस…
दहा दिवस कसे संपतात, हे कळतही नाही.
घरातील बाप्पासमोर शेवटची आरती सुरू होते.
आज आरतीचा आवाज काहीसा वेगळा वाटतो.
पहिल्या दिवशी उत्साहाने स्वागत केलेला बाप्पा आता निरोप घेणार असतो.
मुलांच्या चेहऱ्यावरही उत्साहापेक्षा हुरहूर असते.
घरातील ज्येष्ठ व्यक्ती बाप्पाच्या चरणी हात जोडते.
कोणी मनातील इच्छा सांगते.
कोणी मागील वर्षभरातील अडचणींची आठवण करते.
आणि कोणी फक्त एवढेच म्हणते—
“बाप्पा, सगळ्यांना सुखी ठेव.”
मूर्ती उचलली जाते.
ढोल-ताशांचा आवाज सुरू होतो.
गल्लीतील प्रत्येक घरातून लोक बाहेर पडतात.
आणि मग तो एकच आवाज संपूर्ण वातावरणात घुमतो—
“गणपती बाप्पा मोरया!”
विसर्जन : शेवट नसतो, तो पुढच्या भेटीचा शब्द असतो
विसर्जनाच्या मिरवणुकीत एक विलक्षण विरोधाभास असतो.
चेहऱ्यावर आनंद असतो…
पण डोळ्यांत पाणी असते.
ढोल-ताशांचा निनाद असतो…
पण मनात शांतता असते.
हजारो लोकांची गर्दी असते…
पण प्रत्येकाच्या मनात बाप्पासोबतचा वैयक्तिक संवाद सुरू असतो.
मूर्ती पाण्यात विसर्जित होते.
पण बाप्पा मनातून विसर्जित होत नाही.
म्हणूनच विसर्जनाच्या वेळी आपण म्हणतो—
“गणपती बाप्पा मोरया, पुढच्या वर्षी लवकर या!”
या एका वाक्यात भक्ती आहे, विरह आहे आणि पुन्हा भेटण्याची आशाही आहे.
आजच्या काळात गणेशोत्सवाने आपल्याला काय द्यावे?
गणेशोत्सवाचा खरा अर्थ मोठ्या मूर्ती, मोठे मंडप किंवा मोठा आवाज यात नाही.
तो आहे—
एकत्र येण्यात.
तो आहे—
दुःखी माणसाच्या चेहऱ्यावर हास्य आणण्यात.
तो आहे—
गरजूला मदत करण्यात.
तो आहे—
पर्यावरणाची काळजी घेण्यात.
आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे—
मनातील अहंकार दूर करून माणसाला माणसाशी जोडण्यात.
आज अनेक गणेश मंडळे रक्तदान, वृक्षारोपण, आरोग्य शिबिरे, शैक्षणिक मदत आणि सामाजिक उपक्रम राबवतात. त्यामुळे उत्सवाची भक्ती समाजोपयोगी कार्याशी जोडण्याची परंपरा अधिक दृढ होत आहे.
बाप्पा जाताना एक प्रश्न ठेवून जातात…
दरवर्षी गणपती येतो.
आपण त्याचे स्वागत करतो.
दहा दिवस पूजा करतो.
नंतर त्याला निरोप देतो.
पण बाप्पा जाताना आपल्याला एक प्रश्न देऊन जातो—
“मी तुझ्या घरातून गेलो; पण माझे विचार तुझ्या मनात किती दिवस राहणार?”
जर गणेशोत्सवाने आपल्याला संयम दिला…
जर त्याने आपल्याला दुसऱ्याला मदत करण्याची प्रेरणा दिली…
जर त्याने आपल्याला पर्यावरण जपायला शिकवले…
जर त्याने जुन्या नात्यांना पुन्हा जोडले…
तरच गणेशोत्सव खऱ्या अर्थाने सार्थकी लागला असे म्हणता येईल.
कारण गणपतीची मूर्ती विसर्जित होते…
पण गणेशतत्त्वाचे विसर्जन कधीच होऊ नये.
आगमनाच्या दिवशी घरात आनंद घेऊन येणारा बाप्पा विसर्जनाच्या दिवशी डोळ्यांत पाणी आणून जातो.
मात्र त्याच्या जाण्याने घर रिकामे होत नाही.
उलट मनात एक विश्वास निर्माण होतो—
“बाप्पा पुन्हा येणार आहे…”
आणि म्हणूनच दरवर्षी आपण पुन्हा वाट पाहतो…
त्या मंगल सकाळची…
त्या आरतीची…
त्या मोदकांच्या सुगंधाची…
त्या ढोल-ताशांच्या निनादाची…
आणि त्या एका आवाजाची—
गणपती बाप्पा मोरया!
पुढच्या वर्षी लवकर या!
