तरुणांमधील व्यसन म्हटले की दारू, सिगारेट, गुटखा किंवा तंबाखू एवढ्यापुरतीच चर्चा केली जाते. मात्र बदलत्या जीवनशैलीसोबत तरुणाईसमोर व्यसनांचे स्वरूपही बदलत आहे. वेप, ई-सिगारेट, निकोटीन पाउच, सॉल्व्हंटचा गैरवापर, गांजा-चरस, एमडीसारखे अमली पदार्थ, कफ सिरप व काही औषधांचा गैरवापर याबरोबरच ऑनलाइन गेमिंग, पैशांचे गेम आणि सोशल मीडियाचे अतिवापर यांसारखी ‘दिसत नसलेली’ व्यसनेही चिंतेचा विषय ठरत आहेत.
विशेषतः मोठ्या शहरांमध्ये कॉलेज परिसर, हॉस्टेल आणि तरुणांच्या गटांमध्ये या नव्या प्रकारच्या व्यसनांविषयी पालक व शिक्षकांनी अधिक सजग राहण्याची गरज निर्माण झाली आहे.
‘सिगारेट नाही, फक्त फ्लेवर्ड धूर आहे’, असा गैरसमज अनेक तरुणांमध्ये आढळतो. चॉकलेट, मिंट, फ्रूट अशा विविध फ्लेवरमध्ये उपलब्ध असलेल्या वेप व ई-सिगारेटकडे आकर्षित होणाऱ्या तरुणांची संख्या वाढत असल्याची चिंता व्यक्त केली जाते. मात्र निकोटीनयुक्त उत्पादनांमुळे व्यसनाधीनता निर्माण होऊ शकते. भारतात ई-सिगारेटच्या उत्पादन, विक्री, वितरण, साठवणुकीवर कायदेशीर बंदी असतानाही त्याचा बेकायदेशीर वापर आणि उपलब्धता हा गंभीर प्रश्न आहे.
निकोटीन पाउच किंवा ‘कूल लिप’सारखी उत्पादने ओठाखाली ठेवली जातात. त्यातून धूर किंवा विशिष्ट वास येत नसल्यामुळे पालकांना त्याचा सहज संशय येत नाही. त्यामुळे अशा उत्पादनांबाबत विद्यार्थ्यांमध्ये जागरूकता निर्माण करणे आवश्यक आहे.
व्हाइटनर, काही सॉल्व्हंट किंवा एरोसोलसारख्या घरगुती अथवा सहज उपलब्ध वस्तूंचा चुकीच्या पद्धतीने वास घेऊन नशा करण्याचे प्रकारही धोकादायक आहेत. विशेषतः किशोरवयीन मुलांमध्ये कुतूहलातून सुरू झालेला प्रयोग गंभीर आरोग्यविषयक समस्यांना कारणीभूत ठरू शकतो. अशा प्रकारच्या नशेमुळे जीवाला धोका निर्माण झालेल्या घटनाही समोर आल्या आहेत.
गांजा, चरसपासून एमडीपर्यंत
गांजा, चरस यांसारख्या अमली पदार्थांबरोबरच मेफेड्रोनसारख्या कृत्रिम अमली पदार्थांचा धोका अधिक गंभीर आहे. मित्रांच्या दबावातून, कुतूहलातून किंवा ‘एकदा घेऊन पाहू’ या मानसिकतेतून सुरू होणारे सेवन पुढे व्यसनाचे रूप धारण करू शकते. त्यामुळे तरुणांनी अमली पदार्थांपासून पूर्णपणे दूर राहणे आवश्यक आहे.
औषधांचाही गैरवापर चिंताजनक
काही तरुणांकडून कफ सिरप किंवा झोप आणणाऱ्या औषधांचा डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय वापर केला जातो. ‘अभ्यासाचा ताण आहे’, ‘झोप येत नाही’ अशा कारणांमुळे औषधांचा गैरवापर सुरू होऊ शकतो. मात्र डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय अशा औषधांचे सेवन आरोग्यासाठी धोकादायक ठरू शकते.
स्क्रीनच्या आहारी जाणेही एक गंभीर समस्या
व्यसन म्हणजे केवळ एखाद्या पदार्थाचे सेवन नव्हे. मोबाइल गेमिंग, पैशांशी संबंधित ऑनलाइन गेम, सोशल मीडिया आणि अश्लील सामग्रीचा अतिवापर यामुळेही मुलांच्या दैनंदिन जीवनावर गंभीर परिणाम होऊ शकतो. रात्री उशिरापर्यंत मोबाइल वापरणे, झोपेचे वेळापत्रक बिघडणे, अभ्यासाकडे दुर्लक्ष, चिडचिड, एकटेपणा आणि कुटुंबापासून दुरावणे ही त्याची काही लक्षणे असू शकतात.
भाषणापेक्षा संवाद आणि वास्तवाची जाणीव गरजेची
शाळा-महाविद्यालयांमध्ये केवळ ‘व्यसनांपासून दूर राहा’ अशी भाषणे देऊन जनजागृती पूर्ण होत नाही. विद्यार्थ्यांना व्यसनांचे वास्तविक परिणाम समजावून सांगणे गरजेचे आहे. व्यसनातून बाहेर पडलेल्या व्यक्तीचा अनुभव, डॉक्टरांकडून व्यसनांचे शारीरिक व मानसिक परिणाम याबाबत मार्गदर्शन, तसेच पालकांसाठी स्वतंत्र जनजागृती सत्रे आयोजित करता येतील.
विशेषतः ‘वेप म्हणजे काय?’, ‘निकोटीन पाउच काय असतात?’, ‘ऑनलाइन गेमिंग कधी धोकादायक ठरते?’ यांसारख्या प्रश्नांवर पालकांनाही माहिती देणे आवश्यक आहे.
पालकांनी मुलांसाठी वेळ द्यावा
आजच्या धकाधकीच्या जीवनात अनेक पालक स्वतःच्या कामात व्यस्त असतात. त्यामुळे मुलांच्या मित्रपरिवारात, त्यांच्या मोबाइल वापरात किंवा वर्तनातील बदलांमध्ये काय घडत आहे, याकडे पुरेसे लक्ष दिले जात नाही. मात्र व्यसनाचे स्वरूप गंभीर होण्यापूर्वीच त्याची चिन्हे ओळखणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
मुलांच्या वर्तनात अचानक बदल, अभ्यासात अनुत्सुकता, झोपेचे वेळापत्रक बदलणे, सतत मोबाइलची मागणी, पैशांची अनाकलनीय गरज, घरच्यांपासून दुरावणे किंवा नवीन मित्रपरिवाराबाबत अतिगोपनीयता दिसून आल्यास पालकांनी संशयाऐवजी संवादाचा मार्ग स्वीकारणे गरजेचे आहे.
दारू-गुटख्यापासून दूर राहण्याचा सल्ला देणे पुरेसे नाही; बदलत्या व्यसनांच्या जगाची माहिती पालक, शिक्षक आणि विद्यार्थ्यांना असणे ही आजची गरज आहे. व्यसन रोखण्यासाठी भीतीपेक्षा संवाद, माहिती आणि वेळेवर मदत हेच अधिक प्रभावी हत्यार ठरू शकते.
